(Número 2 Zenbakia - Otsaila 2000 Febrero)

Artxibo doc

SOBERANIAREN TIRANIA

"Euskal Herriak pake giroan giza antolakuntza eratzeko behar duen soberaniaren konzeptu politikoaren kultur balorea berreskuratu behar degu" dio Fito Rodriguez Bornaetxeak bere "Soberanía y paz" idazlanean, 1999. maiatzeko 30ko DEIAn argitaratua.

Gainera, berri bat ematen digu: aurten eta datorren urtearen bitartean kongreso zabal bat egingo dela "Globalizazioaren kontextoan, estatu gabeko nazioen soberania prozesuak" izenburupean.

"Izan ere uste bait dugu soberania konzeptuaren sakontzea ez dela 'nazionalisten' (sic) gaia bakarrik, "inicio de siglo" eztabaida politikoren gunea baizik, beste gizarte indar eta intelektual espezifikoen (Michael Foucault-ek ematen zion zentzuan) aportazioak ikutu behar duten gaia, ain zuzen".

Guzti hau dela-ta ""Soberanía y cultura" (Burujabetza eta Kultura) manifestua argitaratu genuen urrengo eguneko egunkarietan... han bildu ginenok" [1998 Durangoko Liburu Azokaren inguruan bildu ziren "kultur langileen" arteko bileraren emaitza].

Eztabaida horren helburua hauxe daiteke: " ... Euskal Herriak zuen gizarte antolamenduaren eredu politiko-kulturaletik abiaturik, proposatzea eskubide indibidualistetan oinarritzen zen ilustratuen ereduaren aurrean, taldekako eskubideetan oinarritzen den gobernu konzeptu bat".

Gerokoak gerorako utziaz aztertu dezagun Fito Rodriguez jaunak diona. Ba dira hor hainbat gauza ezezagunik.

Lehenik eta behin gazteleratik euskerara egindako "soberaniaren" itzulpena, egin al daiteke euskal politika-kultur eredua lardaskatu gabe?. Fito Rodriguez izan zan "kultur langileen" bilera horrentzako (50 lagun inguru bildu omen ziren), soberaniaren itzulpena burujabetza da.

Ez dago zalantzarik, burujabetza euskal politika eta kulturako emaitza denik. Are gehiago, Euskal Herriak zuen gizarte antolamenduaren giltzarria degu. Baina, "soberania" konzeptua, euskal politika eta kulturako emaitza al da? Non oinarritzen dira itzulpen hori egiteko "kultur langile" horiek? Gaztelerako konzeptu guztiek, euskal hitzezko derrigorrezko itzulpen bat behar al dute?. Derrigorrezko horrek ez al du euskal kultur eredua lardaskatzen, hau da, espainolizatzen?.

Oroitzen naiz, azken denbora hauetan -duela hamar urte hauetan batez ere- soberania erdal konzeptua euskeratzen zutenek subiranotasuna hitza erabiltzen zutela. Hor dira, lekuko, garaiko MLNV inguruko politika analisi askotan agertu izan diren idazki eta aldizkariak. Itzulpen hori jatorra iruditzan zitzaidan, erdal hitza mantentzen zuen artean konzeptua bera euskal kultur eremukoa ez dela adieraztera ematen zuelako. Baina, kontu hauek, hasierako urratsak besterik ez ziren. Geroago, soberanismoaren teoria zabaldu zenean eta bertan oinarritu bere politika ekintza, MLNVko itzultzaileek subiranotasuna baztertu eta burujabetzarekin ordezkatu dute, agian 'euskaldunagoa' delakoan. Baina, sakonagotuz, ordezkatze huts horrek ba al du euskal senik? Edo-ta 'euskaldunagotasun' horretan konzepto arrotz bati euskal kultur labela ipintzea ez al da euskal kultura gutxiagotzea, indargetzea eta azken batean espainolizatzea? Kultur langile guztiok ardura handia dugu arazo honetan.

Egin dezagun azterketa labur bat "soberania" eta "burujabetzari" buruz.

SOBERANIA: soberaniaren konzepzioa kanoniko eta kultura absolutista baten barrutik sorturiko emaitza degu. Errege eta elizgizonen arteko garai bateko tirabirak konpontzeko (edo areagotzeko) sortutakoa. Azken batean, muga gabeko zeinek zer nahi duen mandatua justifikatzen duen argudio bat baino besterik ez da soberania. Ideia absolutoa delako, mugarik gabekoa, ain zuzen, soberaniak tirania guztiei ateak iriki dizkie zabal-zabal. Bodin izan zen bere sortzailea, XVIean, Frantzian.

Soberaniak bideak iriki dizkie errege absolutisteri (soberania, erregearengan zegoen garaietan), beraiek zuten eskubide guztiak eta obligazioak subditoak; geroago XVIII.ko erreboluzioetan erabakitzen da soberania herriarengan zegoela eta soberania hau, batzuek, Parlamentoan kokatzen duten artean, beste batzuendako, ordea, Estatu nazionalean omen dago soberania, eta hauetan ere 'soberanoak' ditu eskubide guztiak; Marxek berea sortu zuenean, soberania langile klasean oinarritzen zuen eta ez burges klasean, eta langile klasekoak, nola ez bada, bere helburuak betetzeko mugarik gabeko eskubide guztiak dituzte, gainontzekoak bat ere ez duten artean. Integristentzat soberania Jaungoikoaren hitzarengan dago, Koranean batzuek, Ebangelioan besteak, eta Thoran beste batzuendako. Guzti honek, gizakiari zer ekarri dio?: kolonizatze proiekto inperialista berriak, herri eta kultura askoren kupidagabeko zapalketak; zapalketa eredu zahar batzuren desagerpenarekin batera, libertade eredu batzuren desagerketak (Euskal Herria bertan); konkista gerrak eta gerra zibilak, bakoitzak bereari eusteko, batzuk bere interes ekonomikoari eusteko beste balore guztien gainetik, eta besteek bere 'zeregin historikoa' betetzeko. Batzuek soberania arraza zuriak duela diote, besteak arraza beltzak duela. Tirania zuriak, gorriak, beltzak eta beste koloretakoak sortu dira azken lau gizalditan mundu guztiaren zehar.

Baina zapalketarekin batera, libertade ohiuak entzun dira eta borrokak latzak egin dira baita ere. Bai herri mailan, sexu mailan, kultura mailan, ekonomi mailan e.a.; guztiak, izan ere, bukatu gabeko borrokak dira, libertadea eta demokarzia ezin baita ulertu gauza estatikoak bailitzan. Guztia sortu da tokian tokiko soberaniaren aurka. Soberania tiraniaren iturri bat da, balore absolutoetan oinarritzen delako.

BURUJABETZA: ezintasun batzuk baldin badaude 'soberanía' euskeratzeko, zailtasun haundiak dute gaurko euskaldun gehienak 'burujabetza' erderatzeko. Hiztegi askotan burujabetza independencia-tzat erderatzen dute edo autonomia-tzat. Nahiz eta hiztegi gaietan aditua ez izan ez dut ezagutzen hiztegirik burujabetza soberania denik ezartzen duenik.

Euskal kultur alorreko idazle batzuk ikutu dute gai hau. Ez dakit kontu honetan ikerketa sakonik egin denik. Izan daiteke, agian, tesis bateko gai bat.

Bartolome Madariagak (Markina, 1768-1835) zion: "Euren buruaren jaube izatera eldu artian, hogei edo ogeita bi urte artian...."

Madariagarentzako lagun bat bere buruaren jabe izateko adin bat behar du, garun garapen osatua beharrezkoa du. Umeak eta nerabeak ez dira bere buruaren jabe, garun garapen maila desberdinetan egon arren.

Hiriart-Urrutyk (Hasparren,1859-Baiona,1915) hau zion: "Gure buruaren jabe egon nahi badegu beti, jakin dezagun beldurrik gabe, behar arau mintzatzen da egiten". Hiriart-Urrutyntzako, nor bere buruaren jabe izateko behar arau mintzatzea eta egitea da, hau da, behar dena mintzatu eta egin. Beharra da, burujabetzaren konponente bat.

Joan Antonio Mogelek (Eibar 1745- Markina1804), bere aldetik, hau zion: "Ez dakit nik zer dan bakotxa bere buruaren jabe izatea ta katebagako bizitzia". Mogelek, zehatzago jartzen du burujabe izatea zer dan: ez de ulertzen lagun bat bere buruaren jabe izan eta lotura gabe bizitzea. Beste era batera esanda: buruaren jabe izateko loturazko bizitza bat behar da.

J.A. Mogel, beste biak baino lehenagokoa izanik, ondo uztartzen ditu aurreko bi idazleek diotena: alde batetik bizimoduan loturak hartzeko adin bat behar dela (umeak eta nerabeak ezin dute gizartean loturarik hartu, entrenatzen ari dira loturak hartzeko); bestetik tinkotu egiten du burujabetzaren falta ezinezko osagaia beharra edo loturak direla. Katebagako bizitza duenak, lotura gabeko bizitza duenak, ez da bere buruaren jabe.

Baino zeinek jartzen ditu bizitza bateko loturak eta kateak? Argi da gizakia taldean bizi dela: familian, auzoan, lantegian, herrian, hirian, lurraldean, .... Inguruak eskatuko dio -bakoitzak bere mailan- gizartean bizitzeko obligazioak hartzea. Obligazio hauek, noski, besteenganako loturak eta beharrak dira. Norberak aukeratu behar ditu zertan lotu besteekin. Horretarako, loturak aukeratzeko, askea behar du izan. Eta hau da burujabe izatekoaren bigarren baldintza: lagunak askatasuna behar duela loturak aukeratzeko. Askea ez dena ez da bere buruaren jabe. Gaixo eta espetxeratuen kasoetan bezala. Euskal kultura bizi duenak, ezin du nahastu askatasuna eta burujabe izatea. Bi gauza desberdinak dira: aske izatea nahaitaezko baldintza da burujabe izateko. Eta burujabe izateak loturak eta obligazioak hartzea eskatzen du. Askatasunaren erabilera beraz, loturak ikustatu eta hartzerako da. Eremiten askatasuna, gizarte kanpoko askatsuna da, ez du zer ikusirik burujabetzarekin.

Giza bakanari dagokiona dagokio, euskal kulturan, baita ere, giza erakundeei. Erakundeak, taldeak, era guztitako organizazioak, bere buruaren jabe dira: askeak dira bere helburuak betetzeko eta bestetik, gizartearekiko serbitzu edo beharrak eskatzen zaizkie. Ezta bat sortu ezer ez egiteko.

Nola erderatu daiteke burujabetza, hiztegietan, independencia edo autonomiatzat, loturak izatea bere-berekoa duenean.? Eta soberania konzeptoak zer ikusia du euskal burujabetzarekin? Burujabetza erlatiboa eta baldintzatua dago gizabakan bakoitzaren borondateagatik; soberania guztiak, berriz, sortu direnetik, bere baldintzak ezarri dizkie gizarteeri.

Burujabetza euskal kulturaren konzeptu emaitza da. Ezinezkoa degu soberaniatzat hartu. Konzeptu hau arrotza dugu, espainola edo frantsesa. Burujabetza, Euskadin, soberaniatzat ulertzea espainolismu kasu bat da.

E. Gorozika