(Número 3. Zenbakia - Martxoa 2000 Marzo)

Artxibo doc

DEMOKRAZIA MOLDEAK TA LUIS HARANBURU ALTUNA

Sarrera

Oroimen istoriko eza oso gauza gaitza gertatzen da. Ura izaten da engañu askoren iturburu. Ta gaurregun oroimen eza orren epea asko laburtu zaigu. Gaurregun ez da bakarrik eztabaidagai paleolitos aroa, edota gudate karlistaren izaera, edota Sabino Aranaren pentsamentua, baizik eta orain dela ogei urte pasatakoa. Denbora-Makiña martxan jarriko bagenu ta banan bana erkatu egun mintzo diren zenbait iritzi-sortzaille beren iraganeko imajinarekin, orduan jabetuko giñake benetan euskal arazoaren larriaz. Larria baita oso Luis Haranburu Altunak bere artikuluan dioena ("Demokrazia Baska", DV-14-2-2000) demokrazia ta euskal demokraziari buruz.

Itz gutxitan, Haranburu Altunak auxe dio: demokraziak, Euskalerrian ta Espainian, Espainiar Konstituzioa duela ardatz garantia demokratikoak bermatu ta sustatzeko unean (gizabanako bakoitza boto bana) adjetiborik gabeko "demokrazia" eraikiz; abertzaleek (ta emen zaku berean sartzen ditu ENAM, EAJ ta EA) Udalbiltza eratu dutela gizabanako bakoitzari zor zaion boto orri iruzur egiteko asmoz; ta konzepzio delako onek Jose Antonio Primo de Rivera fatxista espainiarraren "demokrazia organikoa"ren ideiaren parekoa dela, ta jadanik Joxe Ariztimuño "Aitzol"-ek defendatzen zuela Euskalerrirako. Banan bana ikutuko ditugu iru puntu auek.

Adjetiborik gabeko demokrazia

"Hay sustantivos a los que cada adjetivación merma en su claridad y en su contenido; así ocurre con la palabra democracia que con cada adjetivo ve cuestionada su elemental virtud. Se habla de democracia cristiana, democracia social, democracia burguesa y un largo etcétera en el que la democracia se ve constreñida en su pureza". Izan liteke. "Demokrazia" itza badirudi elementu baztereziña gertatzen dela edozer egitasmo politiko aldarrikatzeko unean: bai fatxista ta komunistek, bai kira ta ille askotako beste joera politiko pilloak, "demokrazia" itza bereganatzen dute ta beren moldeko adjetibazioa ezarri. Iñor ez da azalduko "demokrazia" kontrakorik; aldiz, guztiek adieraziko dute beren moldea, "demokratiko" den eiñean, bestea baiño puntakogoa dela. Zergaitik ori?

Galdera oni erantzun aurretik, Haranbururen argudioan sakondu naiko nuke. Haranbururentzako badago adjetiborik gabeko demokraziarik. Ta alakoxea da espainiar demokrazia. Nola dakigu ori? Gizaki bakoitzak boto bat duelako; gizaki bat boto bat. Aldiz, frankismoak "demokrazia organikoa" izaki eskubide ori ukatu egiten zuen. Orregatik deritzo Haranburuk espainiar demokrazia adjetiborik gabeko demokrazia.

Espainiar demokraziak ez du adjetiborik Haranburuk alaxe nai izan duelako. Demokrazia molde bat da, ordea, Inglaterran edota Ugandan beren kasako moldeak dituzten bezela. Molde bat diot ta orrexegatik ez daiteke bakarra izan. Bakartzat artzen denean, adjetiborik gabe azaltzen zaigunean, askatasun ta garantia demokratiko ororen gordaillu gisa, orduan molde izate ori ukatu egiten du, ta demokraziaren benetako elburua, gizakia bere buruaren jabe izatea, errotik deusestu. Ein orretan, ezpaitira desberdin inalienabilitatearen frankistak ta ukiezintasunaren konstituzionalistak: beraiek ezarritako ordena eternotzat jotzen baitute, ta giza borondateaz aragoko. Demokraziak bere burua exkax ta umil agertu bear du: giza-multzo jakin baten borondatearen fruitu gisa, ta, ortaz, giza-multzo orren borondatearen menpeko.

Orregatik ere, Espainiar demokrazia demokrazia izan daiteke Espainian; ez, ordea, Euskalerrian, Euskalerriak, giza-multzo berezi gisa, berea baitu beste ordenamentu politiko bat: Gernikako Estatutoarena ta Naparroako Amejoramentuarena. Biak dira izatez ta izpirituz itun baten ondorio; biak dira, eskubide istorikoen onarpenaz, espainiar Konstituzioaren aurretik dagoen moldearen semeak. Ta ez da zillegi esatea Konstituzioaren barne daudela; euskaldunok onartu egin bai ditugu itun direlaren baldintzapean; ala-nola, espainiar konstituziogilleen ta euskal ordezkarien arteko itun gisa. Euskaldunok ez ditugu istoriaz zor zaizkigun eskubideak ukatzen; baizik eta Estatuto ala Amejoramentu izate oietara egokitu, ta bertan erreserba gisa, aberri nortasun gisa, ipiñi, erabilgarri izan daitezen euskalerritarron borondateak alaxe nai duenean. Itunak berritu egiten baitira egoeraren arauera; irekitasun ortan ere ikusten da demokraziaren benetako katramilla.

Ori da, ta izan da, "euskal demokrazia" benetakoa. Ta "euskal" da "demokrazia" den eiñean; euskaldunok gure buruaren jabe nai izan baidugu betiro multzo nazional aundiagoen aurrean; beraiekin elkarlana egiñik, gure buruaren jabetza sekula galdu gabe. Buru jabetzarik gabe ezpaitago elkarlanik; elkarlanak askatasuna suposatzen baitu, ta ez inposatutako ordenu aldaeziñaren onarpen ezinbestekoa.

Udalbiltza

Haranburuk auxe dio Udalbiltzari buruz: "Pensaba yo que la fundación de Udalbiltza era una mera cesión retórica del PNV y de EA al nacionalismo radical, pero a la vista de las cuantiosas partidas presupuestarias aprobadas por el Gobierno Vasco, las diputaciones y muchos ayuntamientos, es evidente que los reconstructores de la Nación Vasca han optado por compaginar la democracia orgánica con la democracia a secas".

Emen, leen bezela, gauzak naasi ta desitxuratu egiten ditu gure idazleak. Bai EA ta bai EAJ-k argi esan baitute Udalbiltza ez dela ezerren oiñarri ta ezerren ordezko: euskal nortasun estatu-gaiñekoen irudi bat besterik ez dela, ta ortan duela balio. ENAM-entzako, noski, gauzak ez dira orrela. Ikuspegi desberdintasun erabatekoa dago EAJ, EA ta ENAMen artean arazo auxe dela-ta. Haranbururen salakuntza, beraz, zikoitza ta oiñarrigabea dugu. Haranburuk EH-ri gaiñeratzen dio abertzaletasunaren izate funtsezkoena. Ta ortan gezurra dio ere.

Puntu ontan, aipatu oroimen istoriko eza -alegia, jendeak berez duen iraganarekiko aaztura, abia-azkarreko gizarte onen dinamikak bultzatua- Haranbururen kasuan amnesia billakatzen da. Bera izan baita, gaurregun EH den bezela, proletargoaren diktaduraren miresle sutsu, adjetibodun demokrazi baten -"demokrazia errikoia"ren- zale porrokatu. Orregatik -amnesia kasu ez-oikoa dela zailla baita sinesten- arritzen gaitu "demokrazia formala" aipatzen duenean ENAMen kasuan Francoren "democracia organico"aren moldera lerratzea, edota fatxisten molde korporatibistarekin konparatzea.

"Demokrazia formala"ri "Demokrazia erreala" "errikoia" "parteartzaillea", oposatzen baizaio marxismo-leninismoaren logikaren arauera. Ta ori Haranburuk badaki bera alakoxea izan delako: "Demokrazia parteartzaillea"ren zale sutsu. Ein orretan, errex ulertu bearko luke Udalbiltza, ENAMen ikuspegitik, sistema kapitalistaren barruan ereiten ari den kontrapoterearen leen arbazta dela, landare giartsu azitzeko asmoz. Tropiko oianetako untza erraldoi gisa, atzeman duen zuaitzaz bizi da ta azkenean ito egingo du: "demokrazia parteartzailleak" "demokrazia formala" akatu bearko du logika iraultzaillearen arauera. "Euskal Herria eraikiko duen orubea" osatzea da ENAMen elburua; "orube" itza - gaztelerazko "solar"- adierazgarria dugu oso, leku uts bat irudikatzen baitu, ezereza, "interferentzia instituzional"etatik libre dagoen eremua. Au da, ENAMek ez du ezer eraiki nai dagoen moldea apurtu aurretik, edota eraikitako irudikapen oro -Udalbiltza delakoa, adibidez- balio bearko du apurketa orren gidari izateko. "Transizio" eredu bat ari dira bermatzen; ta nora garamatza eredu orrek? Ez euskal demokrazira, ez demokrazi organikora; komunismoak aldarrikatzen duen "demokrazia parteartzaille"ra baizik. Ta au Haranburuk badaki.

Ta alaere, oraingoan, iñungo esplikaziorik gabe, adierazi dugun oroimen istoriko ezaz baliaturik, txintxo-txintxo agertzen zaigu Haranburu demokrazi "burgesa" ta "formala"ren aldeko. Ta au, dudarik gabe, zillegi da ta onargarri. Ez, ordea, bere antzin-konzepzio iraultzaillea muturretatik pasatzen zaionean -ENAMen kasuan, Udalbiltzaz onek egiten duen irakurketaren kasuan- itsuarena egitea, ta frankismoari egoztea, edota, are larriagoki, Aitzol-i botatzea, Udalbiltzaren eraikiñaren erantzunkizuna ala genealogia. Ori oartuki gezurra esatea da.

Aitzol, fatxismoa ta euskal demokrazia

Auxe dio Haranburuk: "Pero no hemos de sorprendernos por las "novedosas" ideas que en el ámbito del nacionalismo se escuchan; ya en el año 1935 D. José Aristimuño Olaso Aitzol escribió el libro La Democracia en Euzkadi, donde se teoriza y proclama la especificidad de la democracia vasca. Hace 65 años, Aitzol proclamaba la utilidad de una institución como Udalbiltza argumentando que: "Así como entre la familia vasca y el municipio no exisen en Euzkadi instituciones intermedias, tampoco entre el municipio y el Estado vasco existen organismos que se interpongan". Ni voto ciudadano, ni Parlamento Vasco... Aitzol concebía que el Estado Vasco había de ser una federación de municipios, haciendo abstracción de la voluntad soberana de los ciudadanos vascos. Aitzol considera que el sufragio universa es en todo caso un mal a evitar. Para Aitzol es la familia y no el individuo el fundamento de la sociedad civil. Cuando Aitzol teorizaba de esta gisa, José Antonio Primo de Rivera no decía cosas distintas en su desvarío falangista".

Esan dugu Udalbiltza ENAMentzat ausketa baten eredu besterik ez dela, ausketa baten eredu birtuala ta, ortaz, gatazka iraultzaillea aurrera eramateko iskillua dela, "Euskal Herria eraikiko duen Orubea"ren eremu garbitu ta xeetua osatu dedin. Leninismora jo bear dugu Udalbiltzaren iturri ideologikoak arrapatzeko. Bestalde, ENAMek ez du iñungo momentuan "sufragio unibertsala"ren ideia kolokan jartzen. Arnaldo Otegik argi baitio beraiek aurreikusitako "asanblea konstituziogillea" ezartzeko erreferendum ala botazio sailla egin litekela %40 partaidetzarekin ta abstentzio teknikoaren beste euneko ainbesterekin; ta orduan botazioa legala izango litzatekela. Badakigu: demokraziaren oso konzepzio bitxia da au -oso demokrazi laburrekoa, izan ere. Baiña Haranbururen tesia erabat lurjotzen du, sufragio unibertsala mantentzen delarik ezpaita batere demokratikoa. Ortaz, sufragio unibertsala ez da demokraziaren oiñarria.

Haranburuk Louis Althusser-ek ain ederki deskribitzen duen "amalgama" teknika stalinianoa darabil Udalbiltza, Aitzol ta José Antonio Primo de Rivera naastean. Zeikusirik gabeko, edota mami kontrarioko, kualitateak zaku berdiñean sartzea da ori.

Aitzol ta Primo de Rivera-ren aidekotasuna aldarrikatua izan da Antonio Elorza istoriagilearengatik. Segur asko Haranburuk ortik atera du konparazioa egiteko beta. Antonio Elorza aspalditikan dabil abertzaletasuna ta espainiar fatxismoa uztartzeko asmotan, elmuga bikoitzarekin: batetik ETAren krimenak "euskal fatxismoa"ri egozteko, ta, bestetik, espainiar fatxismoaren krimenak abertzaletasunaren aintzindari gisa azalarazteko. Elorza ta Haranburuk teknika berdiña darabilte ortarako: frankismoan ta frankismoaren eragiñez sortu zen ETA; beraz ETA frankista da; fatxistek il zuten Aitzol; beraz Aitzol fatxista da. Auxe da inplizitoki astintzen den ispilluen teknika.

Aitzol ta Primo de Riveraren molde organikoak aurkakoak dira zearo: Aitzol-kek euskal demokraziari buruz idatzi zuenean, ez zuen etorkizunerako egitasmo baten kontu ematen baizik eta euskal demokraziaren tajua kondairan zear esplikatzen. Ingalaterra demokratikoa izan baita sufragio unibertsalaren aldetik, Euskalerria bezelaxe. Erriaren autonomia aldarrikatzen baizen errege absolutoaren aurrean: arau onek ematen dio bere demokrazi kutsua Ingalaterrako konstituzioari ta Euskalerriko lege zaarrei. Bestalde, Aitzol-entzat, Sabin Aranarentzat bezelaxe, "demokrazia" funtsezko balorea zen, Primo de Riverarentzat ez bezela. "Euskal demokrazia" deitzen dio bere obrari, euskaldunok demokrazi propio bat bizi izan dugula sinestu izan dugulako ta zenbait bidaiari kanpotarrek euskal demokraziaren "mitoa" sortu dutelako; Primo de Riverak ez zuen eskuarki itzegiten "Espainiar demokrazia"z orrelakorik ez zegoelako ezta mitologoetan konturik fantastikoenetan ere.

Benetan zoritxarrekoa da (Haranburu Altunaz ta Antonio Elortzaz ari naiz) espainiar komunistek euskal komunistak ezkutatzeko duten gogoa. Ta ortarako bost ajola die gezur istorikorik borobillenak botatzea -ta beren ibilbide politikoa mozorrotzea.

Jokin Alkorta