Goiz Argi

BURUJABETZA GOIBURU

Euskal herrigintzaren norabidea, munduaren gaurko aldartean, hemen berta-bertako baino ikusgune zabalago batean kokatu beharra daukagu.

Zientziaren eta teknikaren ekarri berriek izugarri ugaritu dizkigute zer-nahi egiteko baliabideak eta aukerak. Erabili ordea, geure onerako bezala erabili ditzazkegu geure buruen, gizakideen eta naturaren ondatzeko ere. Aukerako baliabide horiek geure galeran ez erabiltzeko, hona hemen ezinbestean erantzun beharreko galdera: bakoitzak egin dezakenari zer-nolako muga ezarri eta zer norabide eman behar dio?

Galdera hauxe du aztergai Hans Jonas filosofo alemaniarrak etorkizunerako etikaz idatzi zigun ERANTZUKIZUNA GOIBURU (Das Prinzip Hoffnung, 1979) izeneko liburuan. Zientziaz eta teknologiaz baliatuz gizakiak bere buruari, gizarteari eta bere jatorrizko inguruneari ekar liezaizkiokeen ondorioetaz hainbat ikerlan eta ausnarketa burutu duen pentsalari oparo honek testamentu gisa eskaini digun azken hitza da. Bere erantzunaren muina hitzotan bil daiteke: haibestekoa denez gizakiak beregenatu duen ahalmena zer-nahi egiteko bere buruari, besteei eta naturari, beren buruak erantzukizunari lotzen dizkioten gizon-emakumeek bakarrik gorde lezakete gizakia bere erabateko galbidetik. Erantzukizuna ez baina bakoitzaren borondateaz bakarrik, baizik eta baita -batez ere!- bere erabakien ondorioetaz. Euskaraz hazi izan garenoi ere hori bera eman ohi ziguten aditzera, honako hau esan ohi zigutenean: izan eure buruaren jabe! Bere buruaren jabe izan nahi duenak, jabetu egin behar du lehenik bere buruaz, besteetaz eta bere inguruneaz, baina baita, orobat, berak hartutako erabakien eta emandako hitzaren ondorioetaz jabe egin (erantzukizuna hartu) ere.

Buruaren jabe izatearena, gerta daiteke, goiburu bateragarri hainbat euskaldun, euskotar, euskalzale, abertzale eta euskalerritarrentzako. Mugak erabat irekitzen diharduen gure gizartean, eztago herririk ez eta beste inolako talderik bere nor izateari eutsi diezaiokeenik, baldin eta esparru ireki horietan bere norabidea gida lezaketen goibururik eta helbururik ez badu.

Galdera baina zera da: Euskalerria -bere osoan edo bere herrialdetako batean- zer-nola gerta ote daitekeen beste baten menpeko ala bere eskuko eta bere buruaren jabe. Auzi-mauzi horren inguruko eztabaida prentsan agertu ohi denean, honako hitzei (edo antzekoei) loturik azaldu ohi da: jatorrizko eskubideak edo eskubide historikoak, forutza, autonomia, soberania edo subiranotza, independentzia, konstituzioa, estatutoa, foru-hobekuntza, autodeterminazioa, askatasuna, burujabetza, e.a. Euskal herrigintzari eragiten dieten (bertako eta atzerrietako) indarren baitatik, sarritan esaten da abertzale gernizaleek ez dutela hizketa garbirik. Hori aitzakia besterik ez da gehienetan zor dutena ukatzeko. Baina egia da ez dugula geure hizpidea gehiegi landu euskalerrigintzaren goiburuetaz eta jomugetaz hitzegiterakoan.

Hitzen eta kontzeptuen nahasketa dabil. Baina izan da nahasketa hontan argibideak urratzen lanik egin duenik ere. Horietako bat Irala-ko Anton izan da eta, hemen, berak hontaz idatzitako hainbat idazlanetan emandako zenbait iritzi bilduko dut. Adibide modura aipatzen dut bere ekarria, beharrezko zaigun eztabaidaren suspergarri gerta litekeelakoan, hain zuzen.

Idazlan horien artean aipagarri dira, 1948-49 bitartean Jemein-go Keperin-i egindako hiru karta, alegia bigarren mundu gerra bukatu ostean eta hemen bertako guda bukatu eta ia hamar urtetara. Karta haien bidez, geroko Euskalerriaren norabideaz eztabaida sakon bati eragitea beste asmorik etzuen Irala-ko Anton-ek eta giro hortan azaltzen dizkie bere iritziak alderdikide eta lagunei .

Euskalerriari eta herrikide bakoitzari opa dion goiburua bere buruaren jaube izatea da, burujabetza alegia. Zer da, baina, bere buruaren jaube izatea? Gizalegez eta herrilegez zor duena egitea, bere erantzukizun etikoa betetzea, bidezkoa dena egiaztatzea.

Askatasunik ez izatea lotuta egotean datza eta lotuta dagoenak ezin burutu lezake ekintzan bere erabakirik; askatasunik eztuenak, bere buruaren jabe gertatzeko muga larriak ditu, beraz. Hargatik jotzen du askatasuna burujabetzarako baldintza. Erabakimena (hautesmena), bere buruz aritzeko gaitasuna besterik ezta, baina hori ere beharrezko, buruaren jabe izateko. Burujabetza, baina, norbere buruarekiko eta beste herrikide guziekiko jokabide etikoa da, ezinbestean, norberaren eta beste guztien askatasuna eta aukeramena babesten saiatzen dena, bakoitza bere eskuko eta -aldi berean- elkarteko egiten duena. Independentzia ez litzateke beraz hitzik egokiena, Irala-ren ustez, jatorrizko eusko abertzaleen asmotako Euskadigintza adierazteko; nor edo herri burujabe denaren goiburua baita, derrigorrean ezarritako dependentziak desegitea, baina, aldi berean, askatasunez eta borondatez elkarrekiko dependentziak sortu eta sendotzea. (Gizakion jomuga ez baita, zein beretzako bakarrik bizitzea, elkartegintzan burujabe izatea baino).

Ez norbere buruaren eta ezta herriaren askatasuna, hautesmena eta independentzia ez lirateke, beraz, Irala-rentzat, inola ere herrigintzaren -ezta gizagintzaren- azken zertarakoa. Giza eta herri-norabidearen ardatza, burujabetza baita berarentzat (eta ez burujabetasuna -estatikoa bailitzake hitz hori, buruaren jaube izatearena ez da-ta sekula burutzen, beti delako eginbide eta eginkizun, burujabetza, hain zuzen).

Goiburu horien zertze politikoa ezta soberania, soberaniaren kontrako borroka etengabea baino. Irala-ren ustez soberania da modernaroko burubide politikorik ankerrenetakoa, elkartegintza demokratikoa galerazten duelako, eta derrigorrezko morrontza errazten duelako, bai herrikideen artean eta baita herrien arteko harremanetan ere.

Soberaniaren kontrako borroka zuhurra izan da Euskalerriaren izanbideari geroratzeko aukera eman diona iraganean eta geroenean ere soberaniaren kontrako borrokan egin lezake gehien bai bere alde eta baita herrien arteko harreman demokratikoen alde. Ezin zaio soberaniari eutsi eta federaziogintzari ekin. Federakuntza jatorrenak eztira antolatu izan, soberania nork duen erabakiz, baizik eta bakoitzaren besteekiko eginbideak zeintzuk diren zehaztuz eta horien betetzera behartuz beren buruak.

Halare, agian soberaniari baino beldur haundiagoa dio Irala-k herria iruzurtzeari, engainatzeari. Berak jasotzen duen esaera da, euskaldunak erraz iruzurtzen direla, nahiz-eta nekez ematen duten amor. Burujabetzaren etsairik nagusiena, burua jatea da, iruzur egitea, engainatzea. Bere burua galdu duena -nahiz eta askatuta egon- ezta bere buruaren jabe gertatuko. Iruzurkeriaren eta soberaniaren kontrako borrokak, etengabeko borroka izan behar du, eta herri bakoitzaren baitan bezala herri arteko harremanetan ere aurrera eraman beharrekoa da, herrikideak eta herriak beren buruaren jabe izango badira.

Espainiako 78.eko Konsitutzioa zela-eta, hegoaldeko Euskalerrientzat beren buruaren jabe izateko zenbait lotura ezabatzea eskatzen zuen: 1839.etik Espainiako Gorteek Euskalerriei ezarritako lokarria (urriko 25ekoa) behin betiko haustea (askatasunaren baldintza bersortuz), Euskalerriek -beren baitan, beren artean eta inguruerriekiko harremanetan- elkar lanari ekiteko burujabetzaren bidetik. Baina Irala etzen Espainiako Konstituzioan Euskadiren autodeterminatzeko eskubidea ezartzearen aldekoa, Espainiako Gorteak ez direlako nor eskubide horren giltza beren baitan gordetzeko. Irala-ren ustez 1839.eko urriko 25eko legeak lotu zion Euskalerrien erebakimena Espainiako Gorteei eta gortekideek euskotarren burujabetzaren alde eman zezaketen pausorik premiazkoena, Euskalerria lotura hortatik askatzea zen: beren aurrekoek egindako bidagabekeria aitortuz eta, beraz, bidegabekeria hura zuzenduz, zegokion legea betirako urratuz eta indargabetuz.

Bereziki Nafarroari buruzko eztabaidan, iritzi berekoa zen Irala, askatasuna eta aukeramena aitortzearen aldekoa nafarrei, beren borodatez -loturarik gabe eta inolako meatxurik gabe- erabaki zezaten bidezkotzat jotzen zutena. Nafarroa Euskadi da ohiukatu ordez, euskaldun-euskotar denak Nafarroarentzat askatasunik eta aukeramenik gehiena eskatzearen aldekoa zen.

Burujabetzak, baina, Irala-ren baitan, badu beste esparru bat: gizarte ereduari edo gizarte asmoari buruzkoa, hain zuzen. Irala-k idatzitako aipatu kartetan horixe da gairik nagusienetakoa. Eta ezin bestean, aurretik agertu dugunaren arian dator. Bere buruaren jabe izateko, bere erantzukizunak bete ahal izateko, bitartekoak behar ditu edonork eta baita edonongo elkarte bakoitzak ere. Gizartekideok eta herrikideok bi eratako baliabideak ditugu: berez eman zaizkigunak (lurra, egaztiak, ura. e.a.) eta gizalanez eskuratu ditugunak, hauek ere bitan banatzen direlarik: aurrekoen lanez ondare bezala jasoak eta geure ekimenez eta jardunez lortuak.

Gai hontaz Irala-ren ekarri berezia, agian, zera da: bere buruaren jabe izatea eta lanaren jabe izatea, goiburu etiko bat beraren bi alderdi bezala jotzen dituela. Bere ustez, ezer gutxi balio dio norbaiti legezko lotura politikoak kentzeak, aldi berean bere lanaren jabe izatea galerazten bazaio. Bere buruaren jabe behar duenak, bere lanaren jabe izan behar du.

Hontatik uste baleza norbaitek, Irala-k burujabetza eta propietate pribatua uztartu nahi dituela, usterik ustelenari heldu dio. Nor bakoitza (gizakia, etxekidea, auzokidea, herrikidea) beren lanaren jabe gertatzea, ez baita bere eskura dituen ondasunekin bakoitzak nahi duena egitea (hori izatekotan ere, ondasunekin zernahi egiteko askatasuna litzateke, ez ordea jabetza, Irala-ren baitan, ondasunak erantzukizun etikoz erabiltzea eskatzen duena). Horregatik dira bere kritikarik zorrotzenak eta argienak propietate deretxoaren kontrakoak, ondasunak gozatu eta erabili ezezik, zernahitarako erabili ahal izatearen (jus disponendi, jus abutendi) kontra alegia. Eta gogor kritikatzen ditu deretxo hori gizabanakoari berezko eskubide bezala ezarri nahi dioten kapitalistak eta kanonistak; eta ezinbestean kritikatzen ditu deretxo hori estatuaren (edo beste inolako boterezko entelekia baten) eskutara aldatzen dutenak.

Ondasun iraunkorrak (basoak, lurrak, mendiak, larreak, hibaiak ...) eztira izan euskaldunen tradizioan etxearenak edo herriarenak -are guttiago nor jakin batenak-, baizik etxekoak edo herrikoak. Baina nor jakin bakoitzari bakarrik zerbitzu egin ohi dion ondasun bat (soinekoa edo atorra), noski alakorena da eta ez herrikoa. Hori bai ordea: ondasunak beti behar dute, beren erabileraz eta etekinaz (lanaren bidez) jabetuko den (ardura eta erantzukizuna izango duen) norbait.

Irala-ren ustez, Euskalerriak bere izanbideari eutsi izanaren giltzarrietakoa litzateke, hain zuzen, lanaren nagusigoan oinarritutako gizarte kultura bat jaso izana. Angulo-Laguna Notarioak ziona dakar gogora sarritan, bizkaitarren artean "lanari zor zaio jabetzako eskubidearen berezko gertatzena eta lana da eskubide hori itzal handiko eta gogoangarri egiten duen ziorik gurenena". Notario horrek -bizkaitarrak ondasunak banatzerakoan erabili ohi zuten jokabidea aztertu ondoren- ateratzen zuen ondorioak garbi eraskusten zuen Irala-ren ustez, propietate deretxoa baztertu izan zutela euskaldunena izan gizarte tradizioan.

Kontua baina ezta iragana, oraina eta geroa baizik. Ondasunekiko harremanen auzia, gaur biharko herrigintzaren giltzarria baita Irala-rentzat. Euskalerrian ezezik, inguru herrietan eta mundu zabalean pizten diren eta irauten duten hainbat gatazken sorburua, ondasunekiko harremanak gaizki arautu eta erabiltzean dago. Ezina da herriren bat bere buruaren jabe izan, herrikideak beren lanaren jabe ezpadira. Hargatik goraipatzen ditu gizalana, etxelana, auzolana eta herrilana. Inoiz berak esana, Aberri Eguna eta Lanaren Eguna, biak batera ospatzekoak izan behar zutela gerorako euskalerrigintzari sustrai sendoenak ematekotan.

Euskal aberrigintzari buruzko eztabaidaren beste barrutia, herrigintzan bidezkoak diren bitartekoei buruzkoa da: legezko bideak, kaleko mobilizazioa, borroka armatua, indarkeria, Ajuria-Eneako Ituna, e.a. Arazo hau, azken urteotan, bereziki nahasia da gure artean.

Irala-ko Anton, 1936.ko udaran atxilotu zuten Murgian falangistek eta goardia zibilek. Baita ihes egitea lortu ere eta EBB-ra jo zuen Bilbo-n armarik ba ote zuten galdetuz, berarekin egin zutena, Jose Antonio Agirre eta gainerako burukideekin are ziurrago egingo zutela ohartuz, eta zetorkien eraso basatiari igarriz, beren buruak babesteko indar armatua ezinbestekoa izango zitzaiela konturatuz. Armarik etzutela esan zioten eta berari eskatu zioten nonbaiten lor zitzala, erosi eta ekarri. Dirurik ba ote zegoen erosteko eta etzutela esan zioten, hori ere berak eskuratzeko. Irala eta Monzon arduratu ziren eginkizun hortaz eta hauek ekarritako armaz ornitu ziren euskal gudarosteak sortu berria zen Eusko Jaurlaritzaren aldeko defentsan.

Baina Irala-k eztu uste indarra denik gizartegintza eta herrigintza bidezko egiten duena, alderantziz baino: bidezko elkartegintzari zuzenean erasotzen dionaren kontra bakarrik erabili behar da indarra, herria erasotik babesteko alegia.

Gizarteko harremanetan eta herrien artean sortzen diren arazoak konpontzeko eztu uste armak direnik herriari mesederik gehien ekartzen dioten bitartekoak. Berak sarritan esana duenez, askatasun faltaz sortu diren arazoak, askatasunetik abiatuz bakarrik konpon daitezke. Askatasuna bera bakarrik ezta aski, arazoak konpontzeko, baina bai ezinbesteko bitartekoa.

Euskalerrigintzaren goiburu sakratu bezala sarritan aipatu izan du Irala-k Bizkaiko Foruak tormentoaren eta tormento erasoaren kontra diona. Tortura, tiroketa, bahiketa, isileko edo ageriko meatxua ... herrigintzarako armatzat hartzen dituztenek, gaur egun, erreboluzio-errepresioaren zurrunbiloan itotzeraino murgildu lezateke gure herriko gizarte sarea eta gure inguru herriekiko harremana. Hortik burujabetzaren bidera ateratzeko, geure buruak indarraren indarrean itxutu ordez, herri ekimen demokratikoari ekin beharko lioke euskal gizarteak, batez ere lan-mundua eraldatuz eta garatuz.

Indarraren indarrean ez itxutzeko herrigizartearen manu bakarreko egituretatik ihes egin beharra dago. Gune bakarrean (pertsona batean, klase batean, estatuaren aparato batean) ahalmen guziak orobiltzen den edozein gizarte herritan tirania nagusitzen delako. Herri gizarte aberatsa nahi du Irala-k gune asko dituena, baino gune artean sare sendoa, burujabetzaren kulturan sustraitutako herrikideek osatzen dutena. Beldur dio herri bateko ekonomia gune bakar batetatik zintzilik duen herriari. Are beldur gehiago dio, kulturgintzarako herramintak herrigintza kontrolatzen duen bakar baten eskutan uzteari. Nazifaxismoa eta sozialfaxismoa dira eredurik ezkorrenak, bere buruaren jabe izan nahi duen herri batentzako.

Nora joan eta nondik-nora ibili jakin ez dakienak, ezin jakingo du aurrera ala atzera dijoan edo gora ala behera jo duen. Baina bere buruaren jabe behar duen herrikideak, gizarteak eta herriak, horixe jakin behar du lehenik: nora dijoan jakin eta bide egokitik ote dabilen epaitzeko kriterioak argi eduki. Herrigintzaren eginbideak berez dira herkidegoaren artekotzan burutzekoak. Herkideen arteko iritzien trukea, eztabaida eta gogoeta ezinbestekoak dira, beraz, herri garenez edota herri nahi dugunez nora jotzen ote dugun argitzeko. Ez bakarrik, bakoitzak nora jo nahi duen jakiteko, baizik eta elkarren artekotzan ditugun norantzako joera ezberdinen jakinaren gainean jartzeko elkar eta, horrela, gertatzen zaigunaren jakitunago izateko. Hortik hasten baita buruaren jabe izateko aukera.

Herrigintzak, askoren adoera, indarra, borondatea, emana eta eragimena eskatzen du. Baina, herrikide burujabeak nahi dituen herrigintzak, norabideak argitzetik eta norabide horri begira, adiskideak, lagunak eta herriginkideak zeintzu diren zehaztetik hasi behar du. Ez, noski, gainerako herrikideak denak etsai bezala jotzeko -burujabetzan sustraitzen den herrigintzarako-, baizik eta bere asmoak zer-nolako oztopoak izango dituen jakiteko.

Hemen eztago azken hitzik. Euskalerrigintzan saiatu nahi dugunon arteko eztabaidari eragiteko oharrak direlakoan aukeratu ditut hemen bildu ditudanak. Eztabaida hortan argi gehiagorik lortzen den, hitzek baino areago ekintzek erakutsi beharko dute.